Wzrost rosyjskiego PKB nie odpowiada sam w sobie na pytanie, czy Rosję stać na kolejne lata wojny i czy jej mieszkańcy rzeczywiście się bogacą. Gospodarka Rosji zwiększyła produkcję dzięki zamówieniom państwowym, ale jednocześnie zmaga się z inflacją, niedoborem pracowników i ograniczeniami technologicznymi. Rozdzielenie tych procesów pozwala zrozumieć, dlaczego sankcje nie doprowadziły do załamania, a mimo to podnoszą koszty funkcjonowania państwa. Poniższa analiza opiera się na danych za 2024 rok oraz pierwotnym planie budżetu na 2025 rok — nie przedstawia ich jako bieżącego odczytu sytuacji w 2026 roku.
Gospodarka Rosji: wzrost produkcji nie oznacza wzrostu dobrobytu
Według pierwszego szacunku Rosstatu, opublikowanego w lutym 2025 roku, rosyjski PKB wzrósł w 2024 roku o 4,1%. Ten wynik przeczy prognozom natychmiastowego załamania po pełnoskalowej inwazji na Ukrainę. Nie dowodzi jednak, że sankcje są nieskuteczne ani że rosyjski model gospodarczy odzyskał trwałą zdolność rozwoju.
PKB mierzy produkcję, a nie jej społeczną użyteczność. Wyprodukowanie pocisku, remont czołgu i budowa mieszkania zwiększają aktywność gospodarczą, lecz inaczej wpływają na przyszły poziom życia. Uzbrojenie zużyte na froncie nie tworzy infrastruktury ani kapitału, który później podnosi wydajność przedsiębiorstw. Dlatego wzrost napędzany wojną trzeba oceniać razem ze strukturą wydatków i inwestycji.
Z perspektywy pracownika zakładu zbrojeniowego poprawa sytuacji jest realna: rośnie zapotrzebowanie na pracę, pojawiają się nadgodziny i podwyżki. Dla przedsiębiorcy finansującego zakup maszyn kredytem ten sam okres oznacza droższy pieniądz i konkurencję z państwem o personel. Obie obserwacje są prawdziwe — dotyczą różnych części gospodarki.
Rosja potrafi zwiększać produkcję wojenną i równocześnie pogarszać warunki rozwoju gospodarki cywilnej. Te procesy nie wykluczają się.
Co podtrzymuje rosyjską gospodarkę mimo sankcji?
Eksport surowców i przekierowanie handlu
Dochody z ropy i gazu nadal finansują znaczną część państwa. Według rosyjskiego Ministerstwa Finansów wpływy naftowo-gazowe do budżetu federalnego wyniosły w 2024 roku około 11,13 bln rubli, przy dochodach ogółem około 36,7 bln rubli. Oznaczało to mniej więcej 30% wpływów federalnych. Rosja nie utraciła więc podstawowego źródła finansowania, choć zmieniły się kierunki sprzedaży i warunki transakcji.
Chiny i Indie przejęły znaczną część zakupów rosyjskiej ropy ograniczonych przez państwa europejskie. Pomogły także alternatywne kanały rozliczeń, pośrednicy handlowi i tak zwana flota cieni. Nie jest to jednak handel bez dodatkowych kosztów. Dłuższe trasy, utrudniony dostęp do ubezpieczeń oraz ryzyko sankcji wobec przewoźników uszczuplają korzyści eksportera.
Trzeba przy tym odróżniać ropę od gazu. Ropę łatwiej przekierować tankowcami; gaz przesyłany rurociągami wymaga konkretnej infrastruktury. Gazprom nie zastąpił utraconego rynku europejskiego prostym zwiększeniem dostaw do Chin. Gazociąg Siła Syberii ma docelową przepustowość 38 mld m³ rocznie i korzysta z innej bazy surowcowej niż historyczne dostawy do Europy.
Państwo jako klient i organizator popytu
Drugim filarem odporności są zamówienia publiczne. W pierwotnym budżecie federalnym na 2025 rok na kategorię „obrona narodowa” zapisano około 13,5 bln rubli, czyli blisko jedną trzecią wydatków. Nie jest to pełny koszt wojny: część wydatków związanych z bezpieczeństwem i działaniami wojennymi znajduje się w innych pozycjach.
Dla zakładów skupionych wokół koncernu Rostec takie zamówienia oznaczają przewidywalny odbiór produkcji. Państwo może utrzymać popyt mimo sankcji i słabszej koniunktury konsumenckiej. Ceną jest uzależnienie przedsiębiorstw od decyzji budżetowych: opłacalność produkcji coraz częściej wynika z priorytetów władz, a nie z konkurencyjności na otwartym rynku.
Inflacja, kadry i technologia: gdzie pojawiają się ograniczenia?
Rosnące wydatki nie zwiększają automatycznie dostępnej liczby pracowników i maszyn. Gdy państwo zamawia więcej, a podaż nie nadąża, rosną ceny i wynagrodzenia. Według Rosstatu inflacja konsumencka w grudniu 2024 roku wyniosła 9,52% rok do roku. Bank Rosji podniósł w październiku tego roku stopę kluczową do 21%.
Powstał konflikt między polityką budżetową a pieniężną. Wydatki wojenne pobudzały popyt, natomiast bank centralny próbował ograniczać inflację drogim kredytem. Dla przedsiębiorstwa cywilnego oznaczało to trudniejszy wybór: odłożyć inwestycję albo zaakceptować finansowanie, którego koszt wymaga bardzo wysokiej rentowności. Szczególnie cierpią projekty zwracające się przez wiele lat.
Niedobór kadr ma kilka przyczyn: starzenie się ludności, mobilizację, straty wojenne, emigrację oraz przepływ zatrudnienia do przemysłu obronnego. Stopa bezrobocia według Rosstatu spadła pod koniec 2024 roku do około 2,3%. To nie tylko oznaka silnego popytu na pracę. Przy ograniczonej liczbie kandydatów przedsiębiorstwa podbijają płace, nie zawsze osiągając porównywalny wzrost wydajności.
Sankcje technologiczne działają inaczej niż zakaz sprzedaży gotowego produktu. Ograniczenia dotyczące zaawansowanych półprzewodników, obrabiarek i wyposażenia lotniczego utrudniają modernizację. Import równoległy pozwala zdobyć część komponentów, ale nie odtwarza pełnego dostępu do serwisu, aktualizacji i współpracy z producentem. Zakup pojedynczej części nie rozwiązuje problemu utrzymania całej instalacji przez następne dziesięć lat.
Trzy kierunki polityki gospodarczej i ich konsekwencje
Nie da się bez końca zwiększać wszystkich wydatków bez kosztu dla inflacji, podatników albo rezerw państwa. Władze mogą przesuwać obciążenia między grupami społecznymi i okresami, lecz nie usuwają w ten sposób ograniczeń zasobów. Trzy poniższe kierunki pokazują odmienne konsekwencje wyborów; nie są prognozami ani gwarantowanymi scenariuszami.
| Kierunek | Instrumenty | Bezpośrednia korzyść | Koszt i ograniczenie |
|---|---|---|---|
| Utrzymanie mobilizacji wojennej | Zamówienia obronne, transfery budżetowe | Podtrzymanie produkcji uzbrojenia i zatrudnienia u dostawców | Konkurencja o kadry i kapitał z sektorem cywilnym |
| Stabilizacja bez zmiany priorytetów wojennych | Podatki, ograniczanie wydatków cywilnych, restrykcyjna polityka pieniężna | Ograniczenie części presji inflacyjnej i potrzeb pożyczkowych | Obciążenie konsumpcji i inwestycji prywatnych |
| Przestawienie na rozwój cywilny | Redukcja zamówień wojennych, inwestycje infrastrukturalne i technologiczne | Uwolnienie zasobów dla produkcji cywilnej | Koszt przebudowy zakładów; współpraca zagraniczna zależy od decyzji politycznych i sankcji |
Pierwsza ścieżka odpowiada celom prowadzenia wojny, ale utrwala zależność przedsiębiorstw od budżetu. Druga porządkuje część finansów kosztem innych odbiorców środków. Jej konkretnym przykładem jest podwyższenie podstawowej stawki rosyjskiego podatku od zysków przedsiębiorstw z 20% do 25% od 2025 roku.
Trzecia daje najlepsze podstawy do poprawy wydajności i poziomu życia, lecz sama redukcja produkcji zbrojeniowej nie wystarczy. Zakład remontujący czołgi nie staje się automatycznie konkurencyjnym producentem maszyn. Potrzebne są nowe zamówienia, technologie, finansowanie oraz przekwalifikowanie pracowników.
Perspektywy Rosji: co rzeczywiście przesądza o odporności?
O trwałości rosyjskiego modelu decyduje zdolność finansowania wojny bez destabilizacji gospodarki cywilnej. Sam kurs rubla czy pojedynczy odczyt PKB nie wystarczają do oceny. Więcej pokazuje łączne śledzenie dochodów naftowo-gazowych Ministerstwa Finansów, inflacji i oczekiwań inflacyjnych Banku Rosji oraz produkcji cywilnej i zatrudnienia według Rosstatu.
Z punktu widzenia długofalowego rozwoju uzasadnione jest ograniczenie wypierania inwestycji cywilnych przez wydatki wojenne oraz poprawa przewidywalności prawa i ochrony własności. Bez tych warunków nawet dostępny kapitał nie musi zamienić się w produktywne inwestycje. Jednocześnie zakończenie wojny nie oznacza automatycznego zniesienia sankcji ani natychmiastowego powrotu zagranicznych przedsiębiorstw.
Najbardziej mylący jest wybór między obrazem „rychłego bankructwa” a obrazem „pełnej odporności”. Rosja zachowała zdolność finansowania wojny, lecz ponosi koszty, które ograniczają jej przyszły rozwój.
Źródła danych: Rosstat — pierwszy szacunek PKB za 2024 rok, inflacja i rynek pracy; Bank Rosji — decyzja o stopie kluczowej z 25 października 2024 roku; Ministerstwo Finansów Federacji Rosyjskiej — wykonanie budżetu za 2024 rok i pierwotny budżet na 2025 rok. Dane historyczne podlegają rewizjom.