Zatrzymanie przez policję to jedna z tych sytuacji, w których stres potrafi „wyłączyć” logiczne myślenie. A właśnie wtedy najbardziej liczy się świadomość, co wolno funkcjonariuszom, co wolno Tobie i jakie masz prawa zatrzymanego od pierwszej minuty. Polskie prawo przewiduje konkretne gwarancje: masz być poinformowany o przyczynach zatrzymania, masz mieć możliwość kontaktu z prawnikiem, a czas zatrzymania jest ściśle ograniczony.
Jeśli chcesz podejść do tematu spokojnie i „proceduralnie”, potraktuj ten tekst jak mapę. W BS Kancelaria często powtarzamy klientom, że znajomość podstawowych zasad zatrzymania nie polega na sporze z policją, tylko na tym, by nie pogorszyć swojej sytuacji i dopilnować, żeby Twoje prawa zatrzymanego były realnie respektowane.
Kiedy policja może Cię zatrzymać i co to w ogóle znaczy
W potocznym języku „zatrzymanie” bywa mylone ze zwykłą kontrolą. Kontrola to moment, gdy policjant sprawdza dokumenty, może Cię wylegitymować, zadać pytania i zakończyć czynność bez ograniczania Twojej wolności. Zatrzymanie przez policję zaczyna się wtedy, gdy faktycznie nie możesz odejść, jesteś doprowadzany na komisariat lub do innego miejsca i Twoja swoboda przemieszczania jest ograniczona.
W praktyce możesz spotkać dwa „źródła” zatrzymania. Pierwsze to zatrzymanie w postępowaniu karnym, gdy organy uznają, że zachodzą przesłanki przewidziane w Kodeksie postępowania karnego. Drugie to zatrzymanie na podstawie uprawnień policji opisanych w ustawie o Policji (w określonych sytuacjach porządkowych i bezpieczeństwa). Dla Ciebie kluczowe jest to, że niezależnie od trybu zatrzymania, pewne podstawowe prawa zatrzymanego są podobne: masz prawo wiedzieć „dlaczego”, masz prawo do ochrony zdrowia i do kontroli tej czynności przez niezależny organ.
Twoje prawa od pierwszej minuty zatrzymania
Najważniejsza zasada brzmi: policja ma obowiązek powiedzieć Ci, z jakiego powodu Cię zatrzymuje, i dać Ci zrozumiałą informację o przyczynach tej decyzji. To nie jest „uprzejmość” funkcjonariusza, tylko standard wynikający zarówno z Konstytucji, jak i z procedury karnej.
Od razu po zatrzymaniu masz też prawo, by zostać wysłuchanym, a jednocześnie możesz złożyć oświadczenie albo odmówić składania oświadczeń w swojej sprawie. Ta druga część jest szczególnie istotna: w emocjach łatwo powiedzieć za dużo albo nieprecyzyjnie. Jeśli nie jesteś pewien, co i jak powiedzieć, bezpieczniej jest wprost zakomunikować, że chcesz skorzystać z prawa do kontaktu z prawnikiem przed składaniem wyjaśnień.
Prawo do prawnika to jeden z filarów ochrony osoby zatrzymanej. Masz prawo do niezwłocznego kontaktu z adwokatem albo radcą prawnym i do bezpośredniej rozmowy z nim. Co ważne, w wyjątkowych sytuacjach policjant może zastrzec swoją obecność przy rozmowie, ale ma to dotyczyć szczególnych okoliczności – nie powinno być automatyczną regułą.
W praktyce bardzo pomaga też dopilnowanie, by ktoś z zewnątrz wiedział, gdzie jesteś. Masz prawo, aby zawiadomiono osobę najbliższą albo inną wskazaną przez Ciebie osobę o zatrzymaniu. W określonych sytuacjach w grę wchodzi także powiadomienie pracodawcy, szkoły czy uczelni. Jeżeli nie jesteś obywatelem Polski, przysługuje Ci prawo kontaktu z konsulatem lub przedstawicielstwem dyplomatycznym.
Jeżeli nie znasz wystarczająco języka polskiego, masz prawo do bezpłatnej pomocy tłumacza. To ważne, bo „zrozumiałe pouczenie” nie może być fikcją – masz rozumieć, co się dzieje i jakie decyzje podejmujesz.
Wiele osób nie wie również o prostej, ale przydatnej rzeczy: masz prawo dostać odpis protokołu zatrzymania. To dokument, do którego potem będziesz wracać, gdy trzeba odtworzyć przebieg zdarzeń albo zweryfikować, czy policja prawidłowo opisała przyczyny i czas czynności.
Odrębną kwestią jest zdrowie. Jeżeli istnieje uzasadniona potrzeba, masz prawo do badania lekarskiego albo udzielenia pierwszej pomocy, a przepisy dotyczące pouczeń wprost wskazują na dostęp do niezbędnej pomocy medycznej. Jeśli źle się czujesz, masz chorobę przewlekłą, potrzebujesz leków albo doszło do urazu, mów o tym jasno i od razu – nie „wstydź się” tego, bo to Twoje bezpieczeństwo.
Terminy, zażalenie i co robić, gdy uważasz zatrzymanie za bezprawne
Zatrzymanie przez policję nie może trwać „dopóki się nie wyjaśni”. Prawo wprost ogranicza czas, w którym możesz być pozbawiony wolności bez decyzji sądu. Co do zasady, jeżeli w ciągu 48 godzin od chwili zatrzymania nie zostaniesz przekazany do dyspozycji sądu wraz z wnioskiem o tymczasowe aresztowanie, powinieneś zostać zwolniony. A jeżeli już zostaniesz przekazany do dyspozycji sądu, to nadal obowiązuje kolejny rygor czasowy: jeśli w ciągu 24 godzin od przekazania nie doręczono Ci postanowienia o zastosowaniu tymczasowego aresztowania, również powinieneś zostać zwolniony.
Masz też środek kontroli samego zatrzymania. W terminie 7 dni od zatrzymania możesz wnieść do sądu zażalenie, w którym domagasz się zbadania legalności, zasadności i prawidłowości zatrzymania. To ważne rozróżnienie: nawet jeśli policja miała podstawę prawną, zatrzymanie może być nieprawidłowe w sposobie przeprowadzenia, a nawet niecelowe.
W zależności od podstawy zatrzymania pojawia się jeszcze jedna ścieżka: jeżeli zatrzymanie nastąpiło na podstawie uprawnień policji z ustawy o Policji, pouczenia wskazują także możliwość złożenia zażalenia do właściwego miejscowo prokuratora na sposób przeprowadzenia zatrzymania, również w terminie 7 dni. W praktyce oznacza to, że możesz domagać się oceny, czy funkcjonariusze zachowali się prawidłowo, nawet jeśli sama interwencja miała jakiś punkt wyjścia.
Co robić „tu i teraz”, gdy czujesz, że sytuacja idzie w złą stronę? Najbezpieczniej jest nie eskalować, tylko konsekwentnie komunikować swoje prawa: poprosić o podanie podstawy zatrzymania, poinformować, że chcesz kontaktu z prawnikiem, wskazać osobę do powiadomienia i dopilnować, by w protokole znalazły się ważne okoliczności (na przykład stan zdrowia, prośba o leki, widoczne obrażenia czy informacja o tłumaczu). To nie jest „kombinowanie”, tylko tworzenie jasnego śladu, do którego potem można wrócić, gdy sprawę ocenia sąd lub prokurator. W takich sytuacjach niezawodny prawnik to skarb, a niezawodność prawników zależy od ich infrastrukty IT i stopnia cyberbezpieczeństwa. Skontaktuj się z Dataone Business Solution, aby poznać ofertę dla kancelarii prawnych.
Podsumowanie
Zatrzymanie przez policję jest poważną ingerencją w Twoją wolność, dlatego prawo daje Ci konkretne narzędzia ochrony. Masz prawo wiedzieć, dlaczego zostałeś zatrzymany, masz prawo do kontaktu z prawnikiem i do rozmowy z nim, masz prawo do powiadomienia bliskiej osoby, do tłumacza, do pomocy medycznej oraz do otrzymania odpisu protokołu. Masz też prawo kontroli zatrzymania: zażalenie do sądu w ciągu 7 dni oraz – w określonych sytuacjach – zażalenie do prokuratora na sposób przeprowadzenia zatrzymania. Najważniejsze jest to, że czas zatrzymania jest ograniczony i nie może trwać bez końca.